Oeigoeren in China: wie ze zijn en wat er in Xinjiang gebeurt
De Oeigoeren zijn een Turkssprekend, overwegend islamitisch volk uit Xinjiang, een grote regio in het noordwesten van China. Volgens de Chinese volkstelling van 2020 wonen er ruim 11 miljoen Oeigoeren in de regio. Sinds ongeveer 2017 zijn naar schatting rond een miljoen Oeigoeren en leden van andere islamitische minderheden zonder proces vastgezet in wat Beijing ‘beroepsopleidingscentra’ noemt. Het mensenrechtenbureau van de Verenigde Naties concludeerde in 2022 dat de schendingen in Xinjiang mogelijk misdrijven tegen de menselijkheid vormen. China ontkent dat en spreekt van terrorismebestrijding.

De kampen zijn het bekendste onderdeel, maar het beleid reikt verder: massale digitale bewaking, arbeidsprogramma’s die in wereldwijde productieketens doorwerken en druk op Oeigoeren in het buitenland, ook in Nederland. Dit artikel zet op een rij wat vaststaat, wat de Chinese overheid zelf zegt, waarover juridisch discussie bestaat en hoe de situatie er per november 2026 voor staat.
Wie zijn de Oeigoeren?
Oeigoeren spreken een Turkse taal, verwant aan het Oezbeeks, en schrijven die in een op het Arabisch gebaseerd schrift. De meesten zijn soennitische moslims. China erkent officieel 55 etnische minderheden naast de Han-Chinese meerderheid, en de Oeigoeren zijn daar een van. In Xinjiang wonen ook Kazachen, Kirgiezen, Hui en een groeiend aantal Han-Chinezen, die vooral in de steden en het noorden van de regio een groot deel van de bevolking vormen.
De naam Xinjiang betekent ‘nieuw grensgebied’. Het gebied kwam in de 18e eeuw onder controle van de Qing-dynastie en kreeg in 1955 de status van Autonome Regio Xinjiang Oeigoer. Veel Oeigoeren in de diaspora gebruiken liever de naam Oost-Turkestan. Die naamkeuze is zelf politiek geladen: Beijing ziet haar als uiting van separatisme.
Van terrorismebestrijding naar massadetentie

De huidige situatie is in stappen ontstaan. Na de aanslagen van 11 september 2001 ging China de controle op religieuze en politieke activiteit in Xinjiang steeds vaker presenteren als terrorismebestrijding. In juli 2009 liepen etnische onlusten in de hoofdstad Ürümqi volgens officiële cijfers uit op bijna 200 doden. In de jaren daarna volgden aanslagen die de Chinese overheid toeschreef aan Oeigoerse militanten, en in 2014 startte een campagne onder de leus ‘hard optreden tegen gewelddadig terrorisme’.
Het kantelpunt kwam in augustus 2016. Chen Quanguo, die eerder als partijsecretaris in Tibet een dicht netwerk van politieposten had opgezet, werd partijsecretaris van Xinjiang. Onder zijn leiding, tot eind 2021, groeide het aantal detentiefaciliteiten snel. Vanaf 2017 werden mensen op grote schaal opgepakt zonder aanklacht of proces.
De Chinese overheid zegt dat deze aanpak werkt, omdat er volgens Beijing al jaren geen terroristische aanslagen meer zijn geweest in Xinjiang. Critici wijzen erop dat de maatregelen een hele bevolkingsgroep raken en niet alleen verdachten van geweld. Dat verschil tussen gerichte terrorismebestrijding en collectieve maatregelen tegen een etnische groep is de kern van het internationale debat.
Wat er in de kampen gebeurt

China ontkende het bestaan van de kampen eerst. Vanaf eind 2018 erkende Beijing ze wel, maar als vrijwillige ‘centra voor beroepsonderwijs en training’ voor mensen die door extremisme zouden zijn beïnvloed. In 2019 verklaarden Chinese functionarissen dat alle cursisten waren ‘afgestudeerd’.
Gelekte overheidsdocumenten spreken die lezing tegen. De China Cables (2019) bevatten interne instructies om ontsnapping te voorkomen en gedetineerden op punten te beoordelen. De Karakax-lijst (2020) laat zien waarom mensen werden vastgezet: een baard, een gebed, een reis naar het buitenland, familie in het buitenland of een app als WhatsApp op de telefoon. De Xinjiang Police Files uit 2022 bevatten duizenden foto’s van gedetineerden en interne toespraken over schietbevelen bij vluchtpogingen.

Voormalige gedetineerden beschrijven verplichte lessen Mandarijn en partijideologie, straffen bij te weinig ‘vooruitgang’, het onthouden van voedsel, eenzame opsluiting en mishandeling. Vrouwen hebben getuigd over seksueel geweld, gedwongen anticonceptie en sterilisatie. Officiële Chinese statistieken laten tussen 2015 en 2018 een scherpe daling van het geboortecijfer in Oeigoerse gebieden zien, wat onderzoekers verbinden aan gedwongen geboortebeperking. China verklaart die daling uit vrijwillige gezinsplanning en economische ontwikkeling.

Een deel van de kampen is inmiddels gesloten of omgebouwd. Dat betekent niet automatisch vrijlating: veel gedetineerden zijn volgens beschikbare officiële cijfers overgebracht naar het reguliere gevangenissysteem, met lange straffen na processen zonder onafhankelijke rechtsbijstand. Tot de bekende veroordeelden behoren econoom Ilham Tohti, die levenslang kreeg, en antropoloog Rahile Dawut. Volgens schattingen uit 2026 zijn in 2017 en 2018 in het zuiden van Xinjiang meer dan 140.000 kinderen van hun ouders gescheiden, grotendeels door detentie van die ouders.
Surveillance als systeem
De kampen rusten op een bewakingsapparaat dat in Xinjiang verder gaat dan elders in China. Camera’s met gezichtsherkenning, checkpoints met identiteitscontrole, verplichte spyware op telefoons en een verzamelde DNA-databank voeden het Integrated Joint Operations Platform. Dat systeem markeert gedrag als ‘verdacht’, zoals vaak via de achterdeur het huis verlaten of ongebruikelijk veel stroom verbruiken, en stuurt politie op pad.
Daarnaast lieten de autoriteiten via het programma ‘familie worden’ Han-Chinese partijkaders regelmatig bij Oeigoerse gezinnen logeren om hen te observeren en ideologisch te begeleiden. In 2026 is het beleid deels in wetgeving verankerd. De Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de VN uitte in juni 2026 zorgen over de nieuwe Chinese wet op de bevordering van etnische eenheid en vooruitgang, die bestaand assimilatiebeleid formaliseert.
Dwangarbeid en wereldwijde productieketens

Naast detentie bestaan er arbeidsoverdrachtsprogramma’s. Oeigoeren worden binnen Xinjiang en naar fabrieken elders in China gestuurd. Beijing presenteert dat als armoedebestrijding. Onderzoekers en verschillende regeringen spreken van dwangarbeid, omdat deelnemers onder politiek toezicht staan, niet vrij kunnen weigeren en vaak ideologische lessen moeten volgen.

Voor bedrijven buiten China is dit geen ver-van-mijn-bedshow. Xinjiang levert een groot deel van de Chinese katoen en van het polysilicium dat in zonnepanelen gaat. Ook de auto-industrie, kleding, landbouwproducten en visverwerking worden met Oeigoerse arbeid in verband gebracht. Omdat grondstoffen vaak via meerdere tussenstations reizen, is herkomst lastig te traceren. Een etiket ‘Made in Vietnam’ zegt weinig over de katoen in een shirt.
Oeigoeren in het buitenland en in Nederland

De repressie stopt niet bij de grens. Oeigoeren in het buitenland melden dat Chinese veiligheidsdiensten hen benaderen met verzoeken om informatie over andere Oeigoeren, opdrachten om terug te keren en dreigementen aan het adres van familie in Xinjiang. Wie zich publiek kritisch uit, riskeert dat verwanten worden ondervraagd of vastgezet. Veel families hebben daardoor al jaren geen contact meer, ook ouders met jonge kinderen die in China achterbleven.
In Nederland wonen naar schatting zo’n 2.000 Oeigoeren. Ook zij melden intimidatie, onder meer via telefoontjes en berichten op sociale media. Dit verschijnsel heet transnationale repressie: een staat die zijn burgers of voormalige burgers in andere landen onder druk zet.

De veiligheid in derde landen is ook niet vanzelfsprekend. In februari 2025 zette Thailand 40 Oeigoeren die ruim tien jaar in vreemdelingendetentie hadden gezeten op een vlucht naar China, ondanks internationale protesten. Canada besloot in 2023 om 10.000 Oeigoerse vluchtelingen op te vangen.
Internationale reacties en sancties
In maart 2021 legden de EU, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Canada gecoördineerd sancties op aan Chinese functionarissen en een organisatie die verantwoordelijk worden gehouden voor de schendingen. China reageerde met tegensancties tegen onder meer Europarlementariërs, wetenschappers en de Nederlandse politicus Sjoerd Sjoerdsma.

De Verenigde Staten gingen het verst met handelsmaatregelen. De Uyghur Forced Labor Prevention Act, sinds juni 2022 van kracht, gaat ervan uit dat alle goederen die geheel of gedeeltelijk uit Xinjiang komen met dwangarbeid zijn gemaakt. Importeurs moeten het tegendeel bewijzen. De EU nam in 2024 een verordening aan die producten van dwangarbeid van de Europese markt weert. Die verordening wijst geen regio’s bij naam aan en wordt vanaf eind 2027 toegepast.

Binnen de VN ligt het moeilijker. Het rapport van augustus 2022 van het mensenrechtenbureau van de VN kwam uit na een bezoek van toenmalig Hoge Commissaris Michelle Bachelet in mei 2022, dat mensenrechtenorganisaties te weinig kritisch vonden. Een voorstel om het rapport in de VN-Mensenrechtenraad te bespreken, werd in oktober 2022 met 19 tegen 17 stemmen verworpen. Haar opvolger Volker Türk stelde in februari 2026 vast dat China de eerdere aanbevelingen niet had opgevolgd. Onafhankelijk onderzoek ter plaatse is nog altijd niet mogelijk.
Is er sprake van genocide?
Over die vraag lopen de meningen uiteen, omdat de juridische lat hoog ligt. Het Genocideverdrag van 1948 vereist niet alleen bepaalde daden, zoals het opleggen van maatregelen om geboorten te voorkomen, maar ook de bedoeling om een groep geheel of gedeeltelijk als zodanig te vernietigen. Dat opzet is het lastigste element om te bewijzen.
Op 25 februari 2021 nam de Tweede Kamer als eerste Europese parlement een motie aan waarin de behandeling van de Oeigoeren genocide wordt genoemd. De motie is niet bindend, en de Nederlandse regering nam de kwalificatie niet over. Het Canadese Lagerhuis deed in dezelfde week hetzelfde. De Amerikaanse regering stelde in januari 2021 formeel vast dat er sprake is van genocide. In december 2021 kwam een onafhankelijk tribunaal in Londen tot dezelfde conclusie.
De VN en meerdere grote mensenrechtenorganisaties spreken voorzichtiger van (mogelijke) misdrijven tegen de menselijkheid, zoals vervolging, marteling en willekeurige gevangenneming. Zij stellen dat er onvoldoende bewijs is verzameld om de opzet tot vernietiging vast te stellen. Dat verschil gaat over juridische bewijslast, niet over de vraag of de schendingen ernstig zijn. China wijst beide kwalificaties af en spreekt van leugens en inmenging in binnenlandse aangelegenheden.
Zo weeg je nieuws over Xinjiang
Berichtgeving over de Oeigoeren komt uit bronnen met heel verschillende belangen, en dat maakt het lastig om het nieuws te beoordelen. Drie vragen helpen.
Kijk eerst naar het type bewijs. Gelekte interne documenten, satellietbeelden en officiële Chinese statistieken wegen zwaar, omdat ze onafhankelijk van elkaar te controleren zijn. Getuigenissen van individuele overlevenden zijn waardevol, maar worden pas sterk wanneer ze elkaar bevestigen. Rondleidingen voor journalisten en diplomaten in Xinjiang zijn door de Chinese overheid georganiseerd en laten zien wat de autoriteiten willen tonen.
Let daarna op de termen. ‘Beroepsopleidingscentrum’ is het Chinese overheidsbegrip, ‘heropvoedingskamp’ de gangbare term van critici. Genocide en misdrijven tegen de menselijkheid zijn juridische kwalificaties met verschillende bewijseisen. Wie ze door elkaar gebruikt, maakt de discussie onduidelijker.
Controleer ten slotte de datum. Een bericht dat kampen sluiten, zegt nog niets over het aantal mensen dat vastzit, omdat gedetineerden naar gevangenissen kunnen zijn overgebracht. Cijfers uit 2018 beschrijven een andere fase dan cijfers uit 2026.
Oeigoeren in Nederland die door buitenlandse diensten worden bedreigd of onder druk gezet, kunnen dat melden bij de politie. Voor bedrijven die katoen, zonnepanelen of auto-onderdelen inkopen, is de herkomst van grondstoffen vanaf eind 2027 ook in de EU een juridische vraag.
